Logowanie / Rejestracja

Nawigacja

Fajans – historia rozwoju, technika produkcji

Członkowie: 484

W dawnych wiekach w Polsce wszelkie wyroby ceramiczne nazywano wyrobami glinianymi, a szkliwione – z gliny polewanej. Od XVI w. spotyka się także określenie majolika, gdy dotyczy wyrobów ozdobniejszych. W XVII w. wchodzi w użycie nowa nazwa – farfury. Słowo to pochodzenia arabskiego oznaczało w krajach Bliskiego Wschodu porcelanę chińską, cesarską, a u nas przyjęło się w dobie sarmatyzmu wraz z wpływami sztuki islamu jako nazwa różnych rodzajów ceramiki.

W XIX w. ustala się nazwa fajansu i obejmuje wyroby szkliwione, nieludowe, bez względu na różnice w samym tworzywie. O ile nazwy porcelana i krzemionka jednoznacznie określają rodzaj gliny, z której przedmioty zostały wykonane, to fajans i majolika oznaczają czasem różne rodzaje surowców, czasem znów tylko pochodzenie z innego kraju. Wcześniejsze wyroby zwane fajansem lub też majoliką o szkliwie kryjącym, ołowiowo- cynowym zaczęły w XIX w. ustępować wyrobom z glinek jaśniejszych o przezroczystym szkliwie ołowiowym i przyjęły tę samą nazwę – fajans, a miano majoliki utrzymało się tylko w odniesieniu do barwnych malowanych wyrobów w typie włoskim.

Określenie – fajans, obejmuje wszystkie wyroby z zestawów glin wypalających się jasno, o masie gładkiej, specjalnie oczyszczonej, o czerepie porowatym krytym szkliwem bądź kryjącym ołowiowo- cynowym, bądź przezroczystym ołowiowym.

Nazwy fajans i majolika są pochodzenia włoskiego, ustaliły się w okresie renesansu. Słowo majolika wywodzi się od nazwy wyspy Majorki, gdzie magazynowano ceramikę hiszpańską przeznaczoną na eksport do Włoch. Nazwy tej użył po raz pierwszy w 1548 r. Cyprian Piccolpasso, kierownik wytwórni w Castel Durante, autor opracowania techniki wyrobów ceramicznych. Wyroby hiszpańskie kryte były szkliwem nieprzezroczystym, często o połysku metalicznym, a wzorowane na wyrobach arabskich znanych z bogactwa i różnorodności szkliw. Przyjęta początkowo w Europie nazwa majolika dla tych wyrobów rozszerzyła się następnie i na wyroby włoskie , zwłaszcza o połysku metalicznym, a dopiero od XIX w. zaczęto to określenie stosować także i do wszelkich barwnie malowanych wyrobów fajansowych, zwłaszcza włoskich, krytych szkliwem ołowiowo-cynowym.

Drugie określenie – fajans wywodzi się od nazwy miasta Faenza. Tu prawdopodobnie najwcześniej zaczęto wyrabiać nowy wówczas i po raz pierwszy we Włoszech zastosowany nie tylko już do naczyń, ale i do rzeźby, rodzaj ceramiki o szkliwie ołowiowo- cynowym. Od XVII w. fajansami nazywano tego samego rodzaju wyroby, ale pochodzące nie z Włoch, tylko z innych krajów europejskich.

Wyroby majolikowe włoskie i fajansowe holenderskie, francuskie czy niemieckie nie różnią się między sobą pod względem sposobu wykonania. Różnią się natomiast wyroby włoskie od innych europejskich pod względem artystycznym. Majoliki włoskie treścią różnych przedstawień figuralnych, rodzajem ornamentacji związane są z rodzimym malarstwem włoskim doby renesansu. W innych krajach europejskich, poza początkowymi próbami naśladowania ceramiki włoskiej, największy wpływ na artystyczny rozwój fajansów wywarła sztuka Dalekiego Wschodu: Chin i Japonii. Starano się bowiem nie tyle dorównać majolikom włoskim, co dążono do uzyskania takich wyrobów, jak importowana licznie do Europy od końca XVII w. porcelana. W Holandii w XVIII w. miejscowe wyroby fajansowe nazywano „porcelaną holenderską”.

Do połowy XVIII w. rozwija się w Europie bogata produkcja wyrobów fajansowych – majolik, z reguły dekorowanych malaturami. Dopiero po wynalezieniu w Europie sposobu fabrykacji porcelany powoli zaczyna się zmierzch świetnej epoki tych barwnych wyrobów. Porcelana była trwalsza, dźwięczna, o wiele cieńsza, miała biały czerep. Ale zarówno porcelana, jak i majolika należały do wyrobów kosztownych, toteż w II poł. XVIII w., a szeroko już w XIX , rozwija się zapoczątkowana w Anglii, udoskonalona przez Wedgwooda produkcja fajansu zwanego delikatnym.

Technika wyrobów fajansowych, tak jak i majolikowych, sposób formowania kształtu, szkliwienie nie różnią się w zasadzie od techniki stosowanej przy wyrobach porcelanowych czy kamionkowych, poza odmiennością samych składników surowców. Ich skład powoduje podstawową różnicę, o której stanowi temperatura wypału. Przy fajansach jest ona niższa i nie przekracza 1000-1300˚C, tak że wyroby te nie są spieczone i tylko dzięki zastosowaniu szkliwa stają się nieprzesiąkliwe. Wyroby porcelanowe i kamionkowe wytrzymują wyższe temperatury i bardziej się spiekają.

Do wyrobu fajansów o szkliwie ołowiowo - cynowym używano glinek jasnych, zawierających pewien procent węglanu wapnia; do fajansów delikatnych prawie białych, kaolinitowych z dodatkiem kredy, marmuru, skalenia i innych .Dla szkliw fajansowych podstawowym składnikiem są krzemionki (drobny piasek kwarcytowy) oraz topnik, jakim jest tlenek ołowiu (glejta). Dodany do szkliwa tlenek cyny tworzy zawiesinę nieprzezroczystą stanowiącą nawet przy ciemniejszym czerepie, świetne , białe tło dla malatur. W dekoracji malarskiej stosowano farby tak zwane dużego lub małego ognia albo inaczej malatury podszkliwne i naszkliwne. Niektóre tlenki, jak np. miedzi, kobaltu, manganu wytrzymywały wypał w wyższej temperaturze, nie ulatniały się, malowano więc nimi na nie wypalonym jeszcze szkliwie (farby dużego ognia). Gdy stosowano inne tlenki, zwłaszcza złoto, temperatura musiała być niższa. Malowano wtedy na szkliwie już wypalonym (farby małego ognia), a następnie dekorowane przedmioty wypalano w temperaturze niższej w piecach muflowych.

Na podstawie: "Polski fajans" - Maria Starzewska, Maria Jeżewska - wyd. Ossolineum, 1978

0
Twoja ocena: brak
3.5
Średnia: 3.5 (głosów: 2)
Kategoria: